ONS VERHAAL

Theoretisch onderzoek krijgt bij LIPOSOMA praktische zin

Nico van Rooijen maakte eind 20e eeuw naam als ontwikkelaar van de clodronaat liposomen. Hij was gefascineerd door de werking van het menselijk afweersysteem. Na zijn promotie als celbioloog in 1974 wijdde hij zijn wetenschappelijk bestaan aan het onderzoek naar dat systeem. Vooral naar de plaats van de macrofagen in de milt, een bijzonder orgaan in het menselijk lichaam, met allemaal verschillende compartimenten.

‘Veel-eters’

In ieder compartiment doet een macrofagensoort zijn werk. Van Rooijen: “De letterlijke vertaling van macrofagen vanuit het Grieks is ‘veel-eters’. Evolutionair gezien zijn het heel oude cellen. Je kunt ze zien als stofzuigers in het menselijk lichaam. Pas veel later in de ontwikkeling is het complexe immuunsysteem ontstaan.”

Stroomversnelling

In de loop van die evolutie kregen macrofagen heel veel verschillende functies. Om goed te kunnen zien welke functies ieder van de vijf soorten heeft, wilde Van Rooijen tijdens zijn onderzoek steeds één macrofaag uitschakelen en kijken wat dan niet meer gebeurde. “Daar waren op dat moment nog geen toereikende onderzoeksmethodieken voor.”

Dat veranderde toen hij kennis nam van het baanbrekend wetenschappelijk werk van de Engelsman Alec Bangham en de tot Engelsman genaturaliseerde Griek Gregory Gregoriadis. Het onderzoek van Nico van Rooijen kwam in een stroomversnelling terecht.

Ontdekking liposomen

Alec Bangham ontdekte de liposomen als structuren. Hij kwam erachter dat fosfolipide moleculen zich organiseren in concentrische dubbellaagse blaasjes wanneer ze met water worden vermengd. De fosfolipiden vormen enerzijds een bolvormig hydrofiel (waterbindend) gedeelte en anderzijds een staartvormig lipofiel (vetbindend) gedeelte. In combinatie vormen zij een liposoom. Dat is eigenlijk een hol lichaam waarin iets kan worden verpakt. Gregory Gregoriadis ontdekte dat een liposoom een ultra small vehicle zou kunnen vormen voor bijvoorbeeld medicatie.

Clodronaat liposomen

Van Rooijen: “Toen ik hierop stuitte, zag ik nieuwe mogelijkheden voor mijn eigen onderzoek. Wanneer ik een liposoom kon maken met daarin een actieve toxische stof voor een bepaalde soort macrofaag in een van de compartimenten van de milt, dan zou de macrofaag de liposoom opeten en zichzelf doden. Ik heb daarvoor één type liposoom gebruikt, de zogenoemde clodronaat liposoom.

We noemden deze methode de liposoom-gemedieerde macrofaag-zelfmoordaanpak. Vanaf het begin was het mij duidelijk dat deze aanpak ook ver buiten het gebied van het miltonderzoek toegepast zou kunnen worden. Zelfs buiten de immunologie.”

Consultancy

Het onderzoek van Nico van Rooijen, ondergebracht bij de Vrije Universiteit Amsterdam, wekte de belangstelling van veel kennisinstituten wereldwijd. “We hadden een samenwerkingsverband in het leven geroepen om aan de aanvragen voor clodronaat liposomen te voldoen.”

“Omdat er veel behoefte aan informatie was voor deze nieuwe toepassing, bestond mijn aandeel in dat samenwerkingsverband uit publicaties schrijven en consultancy. Toen het project uiteindelijk wat verzandde aan de VU hebben mijn zoon Ashwin en later mijn dochter Asha ervoor gezorgd dat het op een andere manier levensvatbaar bleef.”

Science Park

Ashwin van Rooijen zorgde ervoor dat de kennis over clodronaat liposomen vrij toegankelijk werd op de website clodronateliposomes.org. Asha van Rooijen besloot buiten de VU om verder te gaan met het werk van haar vader. Zij deed dat vanaf 2013 in een aantal laboratoria op het Science Park in Amsterdam.

Verbreding

In contact met farmaceutisch wetenschapper Gert Storm (Universiteit Utrecht) besloot zij het toepassingsveld te verbreden. Asha: “Clodronaat liposomen waren echt een onderzoekstool, alleen voor de wetenschap. Ik wilde de liposome technology breder toepassen. In Gert Storm en Bart Metselaar heb ik begin 2017 twee wetenschappers gevonden die liposomen ontwikkelen als drager van actieve stoffen zoals medicijnen. Sindsdien zijn we druk bezig om met LIPOSOMA contract manufacturing producten te ontwikkelen in opdracht van veel verschillende partijen.”

Klinische toepassingen

Terugkijkend heeft Nico van Rooijen de kennis van het menselijk afweersysteem veel verder gebracht. Met zijn onderzoek naar clodronaat liposomen leverde hij ook de input voor klinische toepassingen ervan. “We hebben heel veel kennis verworven over de toepassing van clodronaat liposomen om ziekten te bestrijden en om afstoting van getransplanteerde organen te voorkomen.”

Synergie

Zijn werk heeft voortgang gekregen in een familiale kruisbestuiving. Daarin leverde zoon Ashwin moderne IT-methodieken om de kennis te verspreiden. Dochter Asha maakt als ondernemer de kennis over liposome technology praktisch toepasbaar. Asha: “Mijn vader, mijn broer en ik waren alle drie nodig om te komen waar we nu staan. Elk van ons heeft daarin zijn eigen aandeel geleverd. We gaan door met de ontwikkeling van liposomale producten voor opdrachtgevers (contract manufacturing), voor onderzoeksdoeleinden aan universiteiten wereldwijd (research) en voor consumenten (nutraceuticals).’’ Nico van Rooijen: “Ik vind het hartstikke leuk om te zien hoe mijn theoretisch onderzoek nu in LIPOSOMA in die drie divisies een praktische zin heeft gekregen.”

Geïnteresseerd in LIPOSOMA contract manufacturing?
BEL 0031 20 237 36 00